چند سال پیش آمار یک بازی فوتبال به مالکیت توپ، تعداد شوت و کرنر خلاصه می‌شد. امروز آنالیز داده در فوتبال به بخش ثابت کار باشگاه‌های حرفه‌ای تبدیل شده است: از انتخاب بازیکن و برنامه تمرین تا تاکتیک روز بازی. معروف‌ترین شاخص این دنیا «گل مورد انتظار» یا xG است، اما فقط یکی از ده‌ها معیاری است که تحلیلگران با آن کار می‌کنند. در این مطلب مهم‌ترین آمارهای پیشرفته را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
خلاصه
- xG احتمال گل شدن یک شوت را بر اساس هزاران شوت مشابه در گذشته نشان میدهد.
- داده رویداد (پاس، شوت، تکل) و داده ردیابی (موقعیت همه بازیکنان در هر لحظه) دو منبع اصلی تحلیل هستند.
- باشگاه‌ها از داده برای جذب بازیکن، آنالیز حریف و مدیریت بار تمرین استفاده می‌کنند.
- داده جای چشم مربی را نمی‌گیرد؛ هر عدد را باید در کنار تصویر بازی تفسیر کرد.
xG یا گل مورد انتظار چیست؟
xG (Expected Goals) عددی بین صفر و یک است که به هر شوت داده میشود و می‌گوید یک شوت با آن ویژگی‌ها، بهطور میانگین با چه احتمالی گل میشود. مدل xG با بررسی تعداد بسیار زیادی از شوتهای گذشته ساخته میشود و عواملی مثل فاصله تا دروازه، زاویه، عضو بدن (پا یا سر)، نوع پاس قبلی و در مدل‌های پیشرفتهتر موقعیت مدافعان و دروازه‌بان را در نظر می‌گیرد.
مثال ساده: شوتی از داخل محوطه شش‌قدم که دروازه‌بان از جایش کنده شده، ممکن است xG بالای ۰٫۵ داشته باشد؛ اما شوت از ۳۰ متری معمولاً xG بسیار پایینی دارد. ضربه پنالتی در بیشتر مدل‌ها xG حدود ۰٫۷۵ تا ۰٫۸ می‌گیرد. جمع xG همه شوتهای یک تیم نشان میدهد آن تیم «بهطور منطقی» باید چند گل می‌زد.
xG به چه دردی می‌خورد؟
- جدا کردن شانس از کیفیت: تیمی که با xG یک‌وده‌دهم چهار گل می‌زند، احتمالاً در آن بازی خوش‌شانس یا بسیار دقیق بوده و تکرار این نتیجه تضمینی نیست.
- سنجش مهاجم‌ها: مهاجمی که در طول چند فصل بیش از xG خود گل می‌زند، احتمالاً زننده ماهری است؛ اما فاصله در یک فصل کوتاه ممکن است فقط نوسان باشد.
- سنجش ساختار تیم: تیمی که مدام موقعیت‌های باکیفیت می‌سازد، حتی اگر چند بازی نتیجه نگیرد، روند درستی دارد.
آمارهای پیشرفته مهم دیگر
| شاخص | معنی | چه چیزی را نشان میدهد |
|---|---|---|
| xA (پاس گل مورد انتظار) | xG شوتی که بعد از پاس بازیکن زده شده | کیفیت موقعیت‌سازی، مستقل از دقت مهاجم |
| xGOT | xG پس از شوت، با در نظر گرفتن جای رفتن توپ در دروازه | کیفیت ضربه و عملکرد دروازه‌بان |
| PPDA | تعداد پاسهایی که حریف در زمین خودش بین هر اقدام دفاعی انجام میدهد | شدت پرس؛ عدد کمتر یعنی پرس شدیدتر |
| پاس و حمل رو به جلو (Progressive) | پاس یا حمل توپی که آن را مسافت قابل توجهی به دروازه حریف نزدیک کند | نقش بازیکن در پیشبرد حمله |
| تصاحب توپ در یک‌سوم پایانی | بازپس‌گیری توپ نزدیک دروازه حریف | کارایی پرس از جلو |
تعریف دقیق این شاخص‌ها بین شرکت‌های داده کمی فرق دارد؛ به همین دلیل xG یک بازی در دو سایت مختلف ممکن است یکسان نباشد.
داده رویداد و داده ردیابی چه فرقی دارند؟
داده رویداد (Event data) ثبت هر اتفاقی است که با توپ رخ میدهد: پاس، شوت، دریبل، تکل، خطا. این داده‌ها معمولاً با کمک اپراتورهای انسانی که ویدئو را کدگذاری می‌کنند، توسط شرکت‌هایی مانند اپتا (Opta) و استتس‌بمب (StatsBomb) تولید میشود و پایه بیشتر آمارهایی است که در رسانه‌ها می‌بینید.
داده ردیابی (Tracking data) موقعیت همه بازیکنان و توپ را چندین بار در هر ثانیه ثبت می‌کند؛ با دوربین‌های ورزشگاه یا جلیقه‌های مجهز به GPS. این نوع داده به تحلیلگر اجازه میدهد حرکت‌های بدون توپ، فاصله خطوط، سرعت دویدن و فضاهای خالی را بسنجد. درباره ابزارهایی که این داده‌ها را از بدن بازیکن میگیرند در مطلب ابزارهای پوشیدنی ورزشکاران نوشته‌ایم.
باشگاه‌ها با آنالیز داده چه می‌کنند؟
جذب بازیکن و استعدادیابی
دپارتمان‌های داده هزاران بازیکن را در لیگ‌های مختلف غربال می‌کنند تا فهرست کوتاهی برای دیده‌بان‌ها بسازند. باشگاه‌هایی مانند برنتفورد (Brentford) انگلیس به تکیه بر مدل‌های آماری در خرید بازیکن شهرت دارند. ترکیب این روش با هوش مصنوعی در ورزش سرعت این غربالگری را بیشتر کرده است.
آنالیز حریف و تاکتیک
کادر فنی با داده می‌بیند حریف از کدام کناره بیشتر حمله می‌کند، در برابر پرس چطور بازی را می‌سازد و در ضربات ایستگاهی چه الگوهایی دارد. این اطلاعات در کنار ویدئو، به انتخاب ترکیب و آرایش تیم کمک می‌کند.
مدیریت بار تمرین و پیشگیری از آسیب
داده‌های فیزیکی مثل مسافت دویدن با سرعت بالا و تعداد شتاب‌گیری‌ها به بدنساز کمک می‌کند بار تمرین را تنظیم کند و نشانه‌های خستگی را زودتر ببیند.
آنالیز داده در فوتبال ایران
در لیگ برتر ایران هم آنالیزورهای ویدئویی به عضو ثابت کادرهای فنی تبدیل شده‌اند و بیشتر تیم‌ها بازی حریف را با نرمافزارهای کدگذاری ویدئو بررسی می‌کنند. با این حال، پوشش داده‌های پیشرفته و عمومی برای لیگ ایران معمولاً محدودتر از لیگ‌های بزرگ اروپایی است و بخش زیادی از تحلیل‌ها درون باشگاه‌ها و با منابع محدود انجام میشود. برای علاقه‌مندان به این حوزه، یادگیری مبانی آمار، کار با صفحه‌گسترده و یک زبان برنامهنویسی مانند پایتون، نقطه شروع مناسبی است.
محدودیت‌های آمار پیشرفته
- نمونه کوچک: آمار چند بازی محدود میتواند گمراه‌کننده باشد.
- نادیده گرفتن زمینه: xG نمی‌گوید تیمی که زود گل زده، عمداً عقب کشیده است.
- تفاوت مدل‌ها: هر شرکت مدل خودش را دارد و اعداد قابل مقایسه مستقیم نیستند.
- کارهای بی‌توپ: بخش مهمی از ارزش بازیکن، مثل جاگیری و پوشش فضا، در داده رویداد دیده نمی‌شود.
وسایل مرتبط اگر می‌خواهید آنچه در این مطلب گفتیم را عملی کنید، این وسایل به کارتان می‌آید: پیش از خرید، راهنمای خرید ما را هم بخوانید.
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت می‌کند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شده‌اند.
سوالات متداول درباره آنالیز داده در فوتبال
xG چیست به زبان ساده؟
احتمال گل شدن یک شوت است، بر اساس شوتهای مشابه در گذشته. xG برابر ۰٫۳ یعنی از هر ۱۰ شوت مشابه، بهطور میانگین حدود ۳ شوت گل میشود.
آیا تیمی که xG بیشتری دارد همیشه میبرد؟
خیر. xG کیفیت موقعیتها را نشان میدهد، نه نتیجه را. در یک بازی، شانس و مهارت فردی میتواند نتیجه را برعکس کند، اما در بلندمدت تیمهای با xG بهتر معمولاً نتایج بهتری میگیرند.
PPDA یعنی چه؟
تعداد پاسهایی که حریف بین هر اقدام دفاعی (تکل، قطع توپ، خطا) در بخشی از زمین خودش انجام میدهد. عدد کمتر یعنی تیم پرس شدیدتری دارد.
آنالیزور فوتبال شدن چه مهارتهایی لازم دارد؟
شناخت عمیق فوتبال، آشنایی با نرمافزارهای آنالیز ویدئو، آمار پایه و در سطح پیشرفتهتر برنامهنویسی برای کار با داده.
برای مطالب بیشتر درباره فناوری و علم ورزش، بخش علم و فناوری ورزش را دنبال کنید و اخبار روز را در صفحه فوتبال ورزش‌کست ببینید.
