فوتبال امروز محبوب‌ترین ورزش ایران است، اما مسیرش از چند بازی میان کارکنان خارجی در اصفهان و بندرهای جنوب آغاز شد. تاریخچه فوتبال ایران بیش از یک قرن قدمت دارد: از تأسیس نخستین تشکل رسمی در ۱۹۲۰ و نخستین بازی ملی در ۱۹۴۱ تا سه قهرمانی پیاپی آسیا و هفت حضور در جام جهانی. در این مطلب این مسیر را دوره به دوره مرور می‌کنیم.
خلاصه
- فوتبال در اوایل قرن بیستم از طریق بریتانیاییها به جنوب ایران و تهران رسید.
- تیم ملی نخستین بازی رسمی‌اش را در ۱۹۴۱ در کابل مقابل افغانستان انجام داد.
- ایران تنها تیمی است که سه دوره پیاپی (۱۹۶۸، ۱۹۷۲، ۱۹۷۶) قهرمان جام ملتهای آسیا شده است.
- ایران تا ۲۰۲۶ هفت بار به جام جهانی رفته، اما هنوز از مرحله گروهی بالاتر نرفته است.
فوتبال چگونه به ایران آمد؟
طبق منابع تاریخی، در ۱۸۹۸ تیمی از ساکنان بریتانیایی اصفهان با تیمی از ارامنه بازی کرد. حدود ۱۹۰۷ ملوانان و کارکنان بریتانیایی بازی را در بندرها و شهرهای نفتی جنوب غربی مانند بوشهر، خرمشهر، آبادان و مسجدسلیمان رواج دادند و کارگران محلی به‌تدریج تیم‌های خود را تشکیل دادند. در همان سال‌ها در تهران هم نخستین تورنمنت با سه تیم به ابتکار سفارت بریتانیا برگزار شد.
به همین دلیل خوزستان و به‌ویژه آبادان و مسجدسلیمان از نخستین کانون‌های فوتبال ایران به شمار می‌روند؛ سنتی که تا امروز در علاقه مردم جنوب به فوتبال دیده می‌شود.
تأسیس فدراسیون و نخستین بازی ملی
«مجمع فوتبال ایران» در ۱۹۲۰ (۱۲۹۹ خورشیدی) تأسیس شد و پایه فدراسیون فوتبال امروزی بود. ایران در ۱۹۴۸ به عضویت فیفا درآمد و بعدها عضو کنفدراسیون فوتبال آسیا شد.
تیم ملی ایران نخستین بازی رسمی خود را ۲۵ اوت ۱۹۴۱ (شهریور ۱۳۲۰) در کابل مقابل افغانستان انجام داد که بدون گل مساوی شد. در دهه ۱۳۲۰ باشگاه‌هایی شکل گرفتند که بعدها به ستون‌های فوتبال ایران تبدیل شدند؛ از جمله باشگاه «دوچرخه‌سواران» که بعدها «تاج» و سپس «استقلال» نام گرفت. پرسپولیس هم در دهه ۱۹۶۰ پا به عرصه گذاشت. رقابت این دو باشگاه را در تاریخچه دربی تهران مفصل مرور کرده‌ایم.
دوران طلایی دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰
درخشان‌ترین دوره فوتبال ملی ایران در آسیا، سال‌های ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۶ بود. ایران در ۱۹۶۸ و ۱۹۷۶ در تهران و در ۱۹۷۲ در تایلند قهرمان جام ملتهای آسیا شد و هنوز تنها تیمی است که سه بار پیاپی این جام را برده است. طلای فوتبال بازیهای آسیایی ۱۹۷۴ تهران هم در همین دوره به دست آمد. ورزشگاه آزادی (آریامهر سابق) از اوایل دهه ۱۹۷۰ ورزشگاه ملی ایران شد.
در سطح باشگاهی، تاج در ۱۹۷۰ قهرمان باشگاه‌های آسیا شد. اوج این دوره، صعود به جام جهانی ۱۹۷۸ آرژانتین بود؛ نخستین حضور ایران در جام جهانی که با تساوی مقابل اسکاتلند همراه شد.
تاریخچه لیگ فوتبال ایران
لیگ سراسری به شکل‌های مختلف از دهه ۱۹۶۰ وجود داشته، اما با وقفه‌هایی همراه بوده است. مهم‌ترین مراحل آن:
| دوره | نام رقابت | توضیح |
|---|---|---|
| ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۹ | جام تخت جمشید | نخستین لیگ باشگاهی منسجم؛ قهرمانان: پرسپولیس (دو بار)، تاج و پاس (دو بار)؛ فصل آخر ناتمام ماند |
| دهه ۱۹۸۰ | لیگ‌های استانی و قدس | پس از انقلاب و در سال‌های جنگ، لیگ سراسری منظم برگزار نشد و لیگ تهران اهمیت زیادی داشت |
| از ۱۹۹۱ | لیگ آزادگان | بازگشت لیگ سراسری |
| از ۲۰۰۱ | لیگ برتر (لیگ خلیج فارس) | نخستین لیگ حرفه‌ای ایران؛ ساختار فعلی رقابت‌ها |
درباره ساختار امروز لیگ برتر، سهمیه آسیا و سقوط و صعود در مطلب لیگ برتر خلیج فارس به زبان ساده توضیح داده‌ایم.
در دهه ۱۹۹۰ باشگاه‌های ایرانی دوباره در آسیا درخشیدند: استقلال در فصل ۹۱-۱۹۹۰ قهرمان باشگاه‌های آسیا شد، پاس تهران در فصل ۹۳-۱۹۹۲ همین عنوان را گرفت و پرسپولیس هم قهرمان جام در جام آسیا شد.
بازگشت به جام جهانی: از ملبورن تا لیون
پس از ۲۰ سال غیبت، ایران در نوامبر ۱۹۹۷ در دیدار پلی‌آف مقابل استرالیا، با تساوی ۱-۱ در تهران و ۲-۲ در ملبورن و به لطف گل زده بیشتر در خانه حریف، به جام جهانی ۱۹۹۸ فرانسه صعود کرد. در همان جام، ایران با گل‌های حمید استیلی و مهدی مهدوی‌کیا آمریکا را ۲-۱ برد؛ نخستین پیروزی ایران در تاریخ جام جهانی. طلای بازیهای آسیایی ۱۹۹۰ و ۱۹۹۸ هم در همین سال‌ها به دست آمد.
این دوره نسلی از بازیکنان را به لیگ‌های اروپایی فرستاد. علی دایی با ۱۰۸ گل ملی (در برخی منابع ۱۰۹) سال‌ها رکورددار گلزنی ملی در جهان بود تا اینکه کریستیانو رونالدو (Cristiano Ronaldo) در ۲۰۲۱ از او عبور کرد.
ایران در جام جهانی؛ هفت حضور
| سال | میزبان | نتیجه مهم |
|---|---|---|
| ۱۹۷۸ | آرژانتین | نخستین حضور؛ تساوی با اسکاتلند |
| ۱۹۹۸ | فرانسه | برد ۲-۱ مقابل آمریکا |
| ۲۰۰۶ | آلمان | حذف در مرحله گروهی |
| ۲۰۱۴ | برزیل | حذف در مرحله گروهی |
| ۲۰۱۸ | روسیه | برد مقابل مراکش و تساوی با پرتغال |
| ۲۰۲۲ | قطر | برد ۲-۰ مقابل ولز |
| ۲۰۲۶ | آمریکا، کانادا و مکزیک | سه تساوی و حذف بدون شکست |
در جام جهانی ۲۰۲۶ که برای نخستین بار با ۴۸ تیم برگزار شد، ایران مقابل نیوزیلند (۲-۲)، بلژیک (۰-۰) و مصر (۱-۱) مساوی کرد و با سه امتیاز سوم شد، اما در جمع بهترین تیم‌های سوم قرار نگرفت. به این ترتیب صعود از مرحله گروهی همچنان آرزوی فوتبال ایران باقی مانده است.
فوتبال زنان و فوتبال امروز ایران
فوتبال زنان در ایران پس از سال‌ها رشد محدود، با راه‌اندازی لیگ کوثر در ۲۰۰۷ ساختار رسمی‌تری پیدا کرد و تیم ملی زنان هم در رقابت‌های آسیایی حاضر شده است. در کنار آن، فوتسال ایران در سطح آسیا و جهان به یکی از تیم‌های مطرح تبدیل شده است.
امروز فوتبال در ایران فقط یک ورزش نیست؛ بخشی از فرهنگ عمومی، گفت‌وگوهای روزمره و هویت شهرهاست. درباره این جنبه در مطلب فرهنگ هواداری در فوتبال بیشتر نوشته‌ایم.
وسایل مرتبط هوادار یکی از این تیم‌ها هستید؟ محصولات هواداری و وسایل فوتبال را ببینید: پیش از خرید، راهنمای خرید ما را هم بخوانید.
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت می‌کند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شده‌اند.
سوالات متداول درباره تاریخچه فوتبال ایران
فوتبال از چه زمانی وارد ایران شد؟
نخستین بازیهای ثبتشده به اواخر قرن نوزدهم در اصفهان برمیگردد و از حدود ۱۹۰۷ فوتبال با بریتانیاییها در بندرها و شهرهای نفتی جنوب رواج یافت.
نخستین بازی تیم ملی ایران چه بود؟
دیدار با افغانستان در ۲۵ اوت ۱۹۴۱ در کابل که بدون گل مساوی شد.
ایران چند بار قهرمان آسیا شده است؟
سه بار؛ در جام ملتهای آسیا ۱۹۶۸، ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶.
ایران چند بار به جام جهانی رفته است؟
هفت بار: ۱۹۷۸، ۱۹۹۸، ۲۰۰۶، ۲۰۱۴، ۲۰۱۸، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۶.
بهترین گلزن تاریخ تیم ملی ایران کیست؟
علی دایی با ۱۰۸ گل ملی (در برخی منابع ۱۰۹ گل).
برای خواندن داستان‌های بیشتر از گذشته فوتبال و ورزش، بخش تاریخچه، رکوردها و تقابل‌ها را دنبال کنید و آخرین اخبار را در صفحه فوتبال ورزش‌کست ببینید.
