وقتی از ثروت لیگ برتر انگلیس یا لالیگا حرف می‌زنیم، بخش بزرگ این ثروت از فروش بلیت نمی‌آید؛ از قراردادهایی می‌آید که شبکه‌های تلویزیونی و سرویس‌های پخش آنلاین برای نمایش مسابقات می‌بندند. حق پخش تلویزیونی یعنی مبلغی که پخش‌کننده به برگزارکننده رقابت یا باشگاه می‌پردازد تا اجازه نمایش زنده یا خلاصه بازی‌ها را داشته باشد. در این مطلب می‌بینیم این بازار چطور کار میکند و چرا در ایران هنوز به یک مسئله حل‌نشده تبدیل شده است.
خلاصه
- حق پخش برای بسیاری از باشگاههای بزرگ اروپا بزرگ‌ترین یا یکی از دو منبع اصلی درآمد است.
- لیگهای بزرگ حق پخش را «جمعی» می‌فروشند و پول را با فرمولی مشخص بین باشگاهها تقسیم می‌کنند.
- قرارداد پخش داخلی لیگ برتر انگلیس برای چهار فصل از ۲۰۲۵ حدود ۶٫۷ میلیارد پوند ارزش دارد.
- در ایران پخش تلویزیونی در انحصار صداوسیماست و باشگاهها سهم شفاف و پایداری از حق پخش ندارند.
حق پخش تلویزیونی چیست و چه کسی آن را می‌فروشد؟
هر مسابقه فوتبال یک «محصول رسانه‌ای» است. مالک این محصول، بسته به قوانین هر کشور، باشگاه میزبان، سازمان لیگ یا فدراسیون است. پخش‌کننده (شبکه تلویزیونی، ماهواره‌ای یا سرویس اینترنتی) با خرید حق پخش، اجازه نمایش بازی را در یک منطقه جغرافیایی و برای مدت مشخص به دست می‌آورد.
حق پخش معمولاً به چند بسته تقسیم میشود:
- پخش زنده داخلی: گرانترین بسته که معمولاً بین چند شبکه تقسیم میشود.
- پخش خارجی (بین‌المللی): فروش حق نمایش در کشورهای دیگر.
- خلاصه بازی‌ها: برای برنامه‌های تحلیلی و شبکه‌های عمومی.
- حقوق دیجیتال: کلیپ‌ها، پخش آنلاین و محتوای شبکه‌های اجتماعی.
فروش جمعی یا فروش فردی؛ کدام بهتر است؟
دو مدل اصلی برای فروش حق پخش وجود دارد. در فروش فردی هر باشگاه خودش با شبکه‌ها قرارداد می‌بندد؛ نتیجه این است که باشگاههای پرطرفدار سهم بسیار بزرگ‌تری می‌برند. لالیگا تا سال ۲۰۱۵ چنین وضعیتی داشت و فاصله درآمدی رئال مادرید و بارسلونا با بقیه تیم‌ها بسیار زیاد بود، تا این‌که دولت اسپانیا با یک فرمان قانونی فروش جمعی را اجباری کرد.
در فروش جمعی سازمان لیگ همه بازی‌ها را یک‌جا می‌فروشد و پول را با فرمولی مشخص بین باشگاهها تقسیم میکند. این مدل امروز در بیشتر لیگهای بزرگ اروپا رایج است، چون قدرت چانهزنی لیگ را بالا میبرد و توازن رقابتی بیشتری ایجاد میکند.
نمونه لیگ برتر انگلیس؛ پول از کجا می‌آید و چطور تقسیم میشود؟
لیگ برتر انگلیس در سال ۱۹۹۲ دقیقاً به خاطر همین موضوع شکل گرفت: باشگاههای دسته اول از لیگ فوتبال انگلیس جدا شدند تا سهم بیشتری از درآمد تلویزیون و اسپانسر داشته باشند. امروز این لیگ گرانترین حق پخش جهان فوتبال را دارد.
| بخش | توضیح |
|---|---|
| قرارداد پخش داخلی (از ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۹) | حدود ۶٫۷ میلیارد پوند؛ اسکای دست‌کم ۲۱۵ و تی‌ان‌تی اسپورتس دست‌کم ۵۲ بازی زنده در هر فصل؛ خلاصه بازی‌ها در بی‌بی‌سی |
| سهم مساوی | بخشی از درآمد به‌طور مساوی بین هر ۲۰ باشگاه تقسیم میشود |
| سهم رتبه | هر پله بالاتر در جدول پایان فصل، مبلغ بیشتری به همراه دارد |
| سهم پخش زنده | باشگاه‌هایی که بازی‌هایشان بیشتر زنده پخش میشود سهم بیشتری میگیرند |
| پرداخت همبستگی | بخشی از پول به تیمهای سقوط‌کرده و دسته‌های پایین‌تر می‌رسد |
نتیجه این فرمول آن است که حتی تیمی که در قعر جدول لیگ برتر قرار می‌گیرد، از بسیاری از باشگاههای بزرگ لیگهای دیگر اروپا درآمد تلویزیونی بیشتری دارد. برای درک تصویر کامل‌تر، مطلب اقتصاد لیگهای بزرگ را بخوانید.
حق پخش چه سهمی از درآمد باشگاهها دارد؟
مؤسسه دیلویت (Deloitte) درآمد باشگاهها را در سه بخش اصلی گزارش میکند: درآمد روز مسابقه (بلیت و خدمات ورزشگاه)، درآمد پخش و درآمد تجاری (اسپانسر و فروش محصولات). در گزارش سال ۲۰۲۶ این مؤسسه که به فصل ۲۰۲۴–۲۰۲۵ مربوط است، درآمد پخش لیورپول حدود ۳۲۱ میلیون یورو از کل درآمد ۸۳۶ میلیون یورویی این باشگاه بود؛ یعنی نزدیک به ۴۰ درصد.
برای باشگاههای متوسط و کوچک‌تر سهم حق پخش حتی بیشتر است، چون درآمد تجاری و ورزشگاهی آن‌ها محدودتر است. به همین دلیل کاهش ارزش قرارداد پخش یک لیگ می‌تواند بسیاری از باشگاه‌هایش را با بحران مالی روبه‌رو کند.
پخش آنلاین چه چیزی را عوض کرده است؟
ورود سرویس‌های پخش اینترنتی رقابت برای خرید حق پخش را بیشتر کرده است. شرکت‌های فناوری و سرویس‌های اشتراکی وارد بازار شده‌اند و برخی لیگ‌ها درباره راه‌اندازی سرویس پخش اختصاصی خود فکر می‌کنند. از سوی دیگر، پخش غیرقانونی اینترنتی (دزدی محتوا) یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای ارزش این قراردادهاست و لیگ‌ها هزینه زیادی برای مقابله با آن می‌کنند.
مسئله حق پخش در فوتبال ایران
در ایران وضعیت کاملاً متفاوت است. طبق اصل ۴۴ قانون اساسی، رادیو و تلویزیون در بخش دولتی قرار دارد و پخش تلویزیونی در انحصار صداوسیماست. بنابراین بازار رقابتی برای خرید حق پخش لیگ برتر وجود ندارد؛ فقط یک خریدار هست و قیمت هم در عمل از راه مذاکره با همان خریدار تعیین میشود.
سال‌هاست میان باشگاهها، سازمان لیگ و صداوسیما بر سر حق پخش اختلاف وجود دارد. باشگاهها معتقدند تلویزیون از پخش بازی‌ها درآمد تبلیغاتی کسب میکند و باید سهم مشخصی بپردازد؛ صداوسیما اغلب استدلال کرده که پخش بازی‌ها به دیده شدن باشگاهها و اسپانسرهایشان کمک میکند. پرداخت‌ها هم در عمل بیشتر به شکل توافقهای موردی و سهمی از درآمدهای تبلیغاتی بوده، نه قراردادی شفاف و چندساله شبیه لیگهای اروپایی.
نبود درآمد پایدار از حق پخش یکی از دلایل اصلی وابستگی باشگاههای ایرانی به بودجه دولتی و شرکت‌های مالک است. در مطلب بودجه باشگاههای فوتبال ایران این موضوع را بررسی کرده‌ایم. محدودیت‌های تحریم و ارز هم فروش حق پخش بین‌المللی لیگ برتر ایران را دشوار کرده است.
حق پخش در ایران چطور می‌تواند حل شود؟
- تعریف قراردادی چندساله و شفاف میان سازمان لیگ و پخش‌کننده با رقم و فرمول تقسیم مشخص.
- تقسیم پول بر اساس ترکیبی از سهم مساوی، رتبه و تعداد بازی‌های پخش‌شده.
- تعیین تکلیف حقوق پخش اینترنتی و خلاصه بازی‌ها برای سرویس‌های داخلی.
- حرفه‌ای‌تر شدن کیفیت تولید تلویزیونی تا محصول لیگ ارزش فروش بیشتری پیدا کند.
وسایل مرتبط هوادار یکی از این تیم‌ها هستید؟ محصولات هواداری و وسایل فوتبال را ببینید:
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت میکند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شده‌اند.
سوالات متداول درباره حق پخش تلویزیونی
حق پخش تلویزیونی به چه کسی پرداخت میشود؟
در بیشتر لیگهای بزرگ به سازمان لیگ پرداخت میشود که پول را با فرمولی مشخص بین باشگاهها تقسیم میکند. در برخی رقابتها مثل لیگ قهرمانان اروپا، برگزارکننده (یوفا) مالک حق پخش است.
گرانترین حق پخش فوتبال متعلق به کدام لیگ است؟
لیگ برتر انگلیس گرانترین حق پخش را در میان لیگهای فوتبال دارد؛ قرارداد پخش داخلی آن برای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۹ حدود ۶٫۷ میلیارد پوند است و درآمد پخش خارجی هم به آن اضافه میشود.
آیا باشگاههای ایرانی از تلویزیون پول میگیرند؟
باشگاهها سالها خواهان دریافت حق پخش بودهاند و پرداختهایی هم به شکل توافقهای موردی انجام شده، اما قرارداد شفاف و پایداری مشابه لیگهای اروپایی وجود ندارد.
چرا فروش جمعی حق پخش مهم است؟
فروش جمعی قدرت چانهزنی لیگ را بالا میبرد و با تقسیم عادلانهتر پول، فاصله درآمدی تیمهای بزرگ و کوچک را کمتر میکند؛ این یعنی رقابت جذابتر.
برای آشنایی بیشتر با پول، مدیریت و تجارت در ورزش، بخش اقتصاد و مدیریت ورزش ورزش‌کست را دنبال کنید.
