والیبال در ایران فقط یک ورزش نیست؛ مسابقات تیم ملی در لیگ ملت‌ها و قهرمانی جهان میلیون‌ها بیننده دارد. اما بسیاری از تماشاگران هنوز درباره بعضی قوانین والیبال سؤال دارند: چرا لیبرو لباس متفاوت می‌پوشد؟ «چلنج» چیست؟ چرا گاهی امتیاز به خاطر «خطای چرخش» داده میشود؟ در این راهنما قوانین رسمی فدراسیون جهانی والیبال (FIVB) را به زبان ساده مرور می‌کنیم.
خلاصه
- هر تیم ۶ بازیکن در زمین دارد و حداکثر سه ضربه برای برگرداندن توپ.
- ستها ۲۵ امتیازی‌اند با اختلاف دو امتیاز؛ ست پنجم ۱۵ امتیازی است.
- هر رالی یک امتیاز دارد، فرقی نمی‌کند کدام تیم سرویس زده باشد.
زمین، تور و توپ
| مشخصه | اندازه |
|---|---|
| ابعاد زمین | ۱۸ × ۹ متر (هر نیمه ۹ × ۹) |
| خط حمله | ۳ متر از تور |
| ارتفاع تور مردان | ۲.۴۳ متر |
| ارتفاع تور زنان | ۲.۲۴ متر |
| تعداد بازیکنان در زمین | ۶ نفر |
خطوط جزو زمین حساب می‌شوند؛ یعنی توپی که روی خط فرود بیاید «داخل» است. آنتن‌های دو طرف تور، مرز عبور مجاز توپ را مشخص می‌کنند و توپی که به آنتن بخورد یا از بیرون آن رد شود، خطاست.
امتیازدهی در والیبال چگونه است؟
والیبال از سیستم امتیاز رالی استفاده می‌کند: هر رالی (از سرویس تا مرده شدن توپ) دقیقاً یک امتیاز دارد و تیمی که رالی را ببرد امتیاز می‌گیرد، چه سرویس‌زن بوده باشد چه نه.
- ستهای اول تا چهارم: اولین تیمی که به ۲۵ امتیاز برسد و دستکم دو امتیاز اختلاف داشته باشد، ست را می‌برد. اگر نتیجه ۲۴–۲۴ شود، بازی ادامه پیدا می‌کند تا یک تیم دو امتیاز جلو بیفتد (مثلاً ۲۶–۲۴ یا ۳۰–۲۸).
- ست پنجم (تای‌بریک): ۱۵ امتیازی با همان قانون اختلاف دو امتیاز. در امتیاز ۸ تیم‌ها زمین را عوض می‌کنند.
- برنده مسابقه: تیمی که زودتر سه ست ببرد؛ بنابراین نتیجه نهایی یکی از حالت‌های ۳–۰، ۳–۱ یا ۳–۲ است.
سه ضربه و قانون لمس توپ
هر تیم حداکثر سه ضربه برای برگرداندن توپ به زمین حریف دارد؛ معمولاً «دریافت، پاس، حمله». دفاع روی تور (بلاک) جزو این سه ضربه حساب نمی‌شود؛ پس تیمی که بلاک زده، هنوز سه ضربه کامل در اختیار دارد.
یک بازیکن نمی‌تواند دو بار پشت سر هم توپ را لمس کند (خطای دبل)، با دو استثنا: بعد از بلاک، و در اولین ضربه تیم (مثلاً دریافت سرویس) که اگر توپ در یک حرکت واحد با چند بخش بدن تماس پیدا کند، خطا نیست. نگه داشتن یا پرتاب کردن توپ هم خطاست و به آن «حمل» گفته میشود.
چرخش (روتیشن) چیست؟
هر بار که تیمی سرویس را از حریف پس بگیرد، بازیکنانش یک خانه در جهت عقربه‌های ساعت می‌چرخند و بازیکنی که از جلو راست به عقب راست می‌رود، سرویس‌زن بعدی است. شش موقعیت زمین شماره‌گذاری شده‌اند: ۴، ۳ و ۲ در خط جلو و ۵، ۶ و ۱ در خط عقب (شماره ۱ جایگاه سرویس‌زن است).
در لحظه زدن سرویس، بازیکنان باید به ترتیب چرخش درست ایستاده باشند؛ وگرنه «خطای چرخش» یا «خطای موقعیت» گرفته میشود. بلافاصله پس از زدن سرویس، بازیکنان آزادند در پست تخصصی خودشان جابه‌جا شوند.
بازیکنان خط عقب چه محدودیتی دارند؟
بازیکنی که در خط عقب است اجازه بلاک ندارد و نمی‌تواند از جلوی خط حمله (۳ متری) توپی را که کاملاً بالاتر از لبه تور است به زمین حریف بزند. او فقط وقتی میتواند اسپک کامل بزند که از پشت خط ۳ متر پرش کند؛ همان «حمله از خط عقب» که در والیبال امروز سلاح مهمی است.
لیبرو کیست و چه قوانینی دارد؟
لیبرو بازیکن تخصصی دفاع و دریافت است و با پیراهنی به رنگ متفاوت از هم‌تیمی‌هایش شناخته میشود. محدودیت‌های اصلی لیبرو:
- فقط در خط عقب بازی می‌کند.
- نمی‌تواند سرویس بزند، بلاک کند یا قصد بلاک داشته باشد.
- نمی‌تواند توپی را که کاملاً بالاتر از لبه تور است به زمین حریف بزند.
- اگر از جلوی خط ۳ متر و با پنجه (پاس بالای سر) توپ را برای هم‌تیمی بفرستد، آن هم‌تیمی نمی‌تواند آن توپ را بالاتر از لبه تور حمله کند.
تعویض لیبرو با بازیکنان خط عقب نامحدود است و جزو تعویض‌های عادی تیم حساب نمی‌شود.
رایج‌ترین خطاهای والیبال
- تماس با تور: لمس تور بین دو آنتن در حین بازی کردن توپ خطاست.
- عبور از خط وسط: بازیکن میتواند با بخشی از پا از خط وسط عبور کند، به شرطی که بخشی از پا روی خط یا بالای آن باشد و مزاحم حریف نشود؛ ورود کامل پا به زمین حریف خطاست.
- خطای سرویس: پا گذاشتن روی خط انتهایی هنگام سرویس، دیر زدن سرویس پس از سوت داور (۸ ثانیه) یا برخورد سرویس به آنتن.
- چهار ضربه: وقتی تیم بیش از سه بار توپ را لمس کند.
- خطای چرخش: ایستادن خارج از ترتیب درست در لحظه سرویس.
تعویض، وقت استراحت و چلنج
طبق قوانین FIVB هر تیم در هر ست تا ۶ تعویض عادی دارد و دو وقت استراحت ۳۰ ثانیه‌ای میتواند بگیرد. در رقابت‌های بزرگ بین‌المللی سیستم بازبینی ویدئویی (چلنج) هم وجود دارد: مربی میتواند درباره صحنه‌هایی مثل داخل یا بیرون بودن توپ، تماس با تور یا برخورد توپ با دست بلاک درخواست بازبینی بدهد. تعداد چلنج‌های مجاز به آیین‌نامه هر رقابت بستگی دارد.
کفش مناسب برای بازی والیبال
اگر خودتان والیبال بازی می‌کنید، انتخاب کفش با زیره مناسب سالن، روی چسبندگی و فرود پس از پرش اثر مستقیم دارد. در راهنمای خرید کفش والیبال معیارهای انتخاب را کامل توضیح داده‌ایم.
وسایل مرتبط اگر می‌خواهید آنچه در این مطلب گفتیم را عملی کنید، این وسایل به کارتان می‌آید:
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت می‌کند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شده‌اند.
سوالات متداول درباره قوانین والیبال
هر ست والیبال چند امتیاز است؟
ستهای اول تا چهارم ۲۵ امتیازی و ست پنجم ۱۵ امتیازی است و در همه ستها برنده باید دستکم دو امتیاز اختلاف داشته باشد.
آیا بلاک جزو سه ضربه حساب میشود؟
خیر. بلاک جزو سه ضربه تیم نیست و بازیکنی که بلاک زده میتواند ضربه بعدی را هم بزند.
چرا لیبرو لباس متفاوت می‌پوشد؟
چون قوانین خاصی دارد (فقط خط عقب، بدون سرویس، بدون بلاک و حمله بالای تور) و داوران باید او را به‌راحتی از بقیه تشخیص دهند.
ارتفاع تور والیبال چقدر است؟
در رده بزرگسالان، ۲.۴۳ متر برای مردان و ۲.۲۴ متر برای زنان.
برای خواندن مطالب بیشتر درباره قوانین فوتبال و سایر رشته‌ها، به بخش قوانین و آموزش رشته‌ها سر بزنید.
