ایران پیش از آشنایی با فوتبال و والیبال، ورزشهای خودش را داشت؛ ورزش‌هایی که فقط تمرین بدنی نبودند و با اخلاق، موسیقی، شعر و آیینهای اجتماعی گره خورده بودند. ورزشهای سنتی ایران از زورخانه و کشتی پهلوانی تا چوگان، سوارکاری، تیراندازی با کمان و کشتی‌های محلی را در بر می‌گیرند. دو مورد از آن‌ها، یعنی آیین پهلوانی و زورخانهای و چوگان، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شدهاند.
خلاصه
- آیینهای پهلوانی و زورخانهای در ۲۰۱۰ و چوگان در ۲۰۱۷ در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شدند.
- زورخانه ترکیبی از تمرین بدنی، موسیقی ضرب، شعر و آموزه‌های اخلاقی جوانمردی است.
- هر منطقه ایران کشتی محلی خود را دارد؛ مانند گیله‌مردی در گیلان، باچوخه در خراسان و لوچو در مازندران.
- منش پهلوانی، که در شخصیت‌هایی مثل پوریای ولی و غلامرضا تختی تجسم یافته، ستون اخلاقی این ورزش‌هاست.
زورخانه و ورزش باستانی
زورخانه بنایی است با سقف گنبدی و گودی هشت‌ضلعی در میانه که ورزشکاران در آن تمرین می‌کنند. ورزش زورخانهای که به «ورزش باستانی» هم معروف است، تمرین قدرت، استقامت و هماهنگی را با آیینی منظم همراه می‌کند. ریشههای آن را به سنت‌های جوانمردی و عیاری در ایران پس از اسلام و حتی پیش‌تر نسبت می‌دهند.
مرشد و ضرب
مرشد در جایگاهی بالاتر از گود به نام «سردم» می‌نشیند، ضرب می‌زند، زنگ را به صدا درمی‌آورد و اشعاری از فردوسی، اشعار عرفانی و مدح بزرگان دین می‌خواند. ریتم ضرب سرعت حرکات را تعیین می‌کند و ورزشکاران با آن هماهنگ می‌شوند.
ابزار و حرکات زورخانه
| ابزار یا حرکت | توضیح |
|---|---|
| تخته شنا | تخته‌ای چوبی که شنای زورخانهای روی آن انجام میشود |
| میل | گرزهای چوبی سنگین که دور سر و شانه چرخانده می‌شوند |
| سنگ | دو تخته چوبی سنگین با دسته که ورزشکار درازکش به پشت آن‌ها را بالا و پایین می‌برد |
| کباده | کمانی آهنی با زنجیر و حلقه‌های فلزی که بالای سر و به دو طرف تکان داده میشود |
| پا زدن | حرکات ریتمیک پا همراه با ضرب مرشد |
| چرخ | چرخیدن سریع به دور خود که مهارت و تعادل می‌خواهد |
| کشتی | کشتی پهلوانی که در پایان آیین یا جداگانه برگزار میشود |
سلسله‌مراتب و آداب
در زورخانه آداب احترام اهمیت زیادی دارد. پیشکسوتان و سادات حرمت ویژه دارند، «میاندار» که معمولاً باتجربه‌ترین ورزشکار است حرکات را هدایت می‌کند و نوآموزان باید مراحل را تدریجی طی کنند. فروتنی، کمک به ضعیفان و پرهیز از غرور از آموزه‌های اصلی آن است. یونسکو در ۲۰۱۰ «آیینهای پهلوانی و زورخانهای» را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشر ثبت کرد.
کشتی پهلوانی و منش پهلوانی
کشتی پهلوانی شاخه رقابتی سنت زورخانه است. در گذشته پهلوان هر دوره با کشتی گرفتن با مدعیان مشخص می‌شد و به او «بازوبند پهلوانی» تعلق می‌گرفت. پوریای ولی، پهلوان نامدار قرن هشتم هجری قمری، به‌عنوان نماد جوانمردی شناخته میشود و داستان‌های زیادی درباره گذشت و فروتنی او روایت شده است.
در دوران معاصر، غلامرضا تختی هم قهرمان المپیک و جهان بود و هم سه بار عنوان پهلوان ایران را گرفت. رفتار او پس از زلزله بوئین‌زهرا در ۱۳۴۱، که در خیابان‌های تهران برای آسیب‌دیدگان کمک جمع می‌کرد، او را به «جهان‌پهلوان» تبدیل کرد. ارتباط این سنت با کشتی مدرن را در مطلب تاریخچه کشتی در ایران بخوانید.
کشتی‌های محلی ایران
تقریباً هر منطقه ایران سبک کشتی خاص خودش را دارد که اغلب در جشن‌ها، عروسی‌ها و مراسم پس از برداشت محصول برگزار میشود:
- گیله‌مردی (گیلان): کشتی سنتی گیلان که معمولاً در فضای باز و در مراسم محلی برگزار میشود.
- باچوخه (خراسان): کشتی‌گیران چوخه، نوعی تن‌پوش پشمی، می‌پوشند و فنون بر پایه گرفتن آن انجام میشود. این کشتی در خراسان شمالی و به‌ویژه میان کردهای کرمانج رواج دارد.
- لوچو (مازندران): کشتی محلی مازندران که معمولاً در جشن‌ها و مراسم روستایی برگزار میشود.
- کشتی‌های ترکمنی و آذربایجانی: در ترکمن‌صحرا و آذربایجان هم سبک‌های محلی کشتی با قواعد خاص خود وجود دارد.
بسیاری از کشتی‌گیران موفق ایران در کشتی آزاد و فرنگی، نخستین تجربه‌هایشان را در همین کشتی‌های محلی به دست آورده‌اند. قوانین کشتی مدرن را در مطلب قوانین کشتی آزاد و فرنگی توضیح داده‌ایم.
چوگان؛ بازی شاهان
چوگان بازی‌ای است که در آن دو تیم سوارکار با چوب‌دستی‌های بلند چوبی می‌کوشند توپ را از میان دروازه حریف عبور دهند. طبق توضیح یونسکو، این بازی بیش از ۲۰۰۰ سال در ایران سابقه دارد، بیشتر در دربارها و میدان‌های شهری بازی می‌شد و سه رکن دارد: بازیکنان، موسیقی‌دانان و قصه‌گویان. موسیقی و نقالی جزء جدانشدنی این آیین است.
چوگان در ادبیات فارسی هم جایگاه ویژه‌ای دارد و در شاهنامه فردوسی از چوگان‌بازی قهرمانان یاد شده است. میدان نقش جهان اصفهان در دوره صفوی میدان چوگان هم بود و دروازه‌های سنگی آن هنوز در دو سوی میدان دیده می‌شوند. بسیاری از مورخان چوگان ایرانی را از ریشههای پولوی امروزی میدانند. یونسکو در ۲۰۱۷ چوگان را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرد.
کمانداری، سوارکاری و دیگر ورزشهای سنتی
- تیراندازی با کمان: کمانداری در ایران باستان مهارتی نظامی و ورزشی بود و در متون کهن و نگاره‌ها بارها تصویر شده است. امروز تلاش‌هایی برای احیای کمان سنتی ایرانی در کنار تیراندازی با کمان مدرن انجام میشود.
- سوارکاری و اسب‌دوانی: اسب در فرهنگ ایرانی جایگاه مهمی دارد و اسب‌دوانی به‌ویژه در ترکمن‌صحرا سنتی دیرینه است.
- بازی‌های بومی و محلی: بازی‌هایی مثل الک‌دولک، هفت‌سنگ و طناب‌کشی نسل‌ها در کوچه‌ها و روستاها بازی شدهاند و امروز در جشنواره‌های بازی‌های بومی محلی دوباره دیده می‌شوند.
ورزشهای سنتی ایران امروز
امروز ورزشهای زورخانهای و کشتی پهلوانی زیر نظر فدراسیونی ویژه در ایران فعالیت می‌کنند و مسابقات قهرمانی و اجرای نمایشی دارند. زورخانه‌ها در بسیاری از شهرها هنوز فعال‌اند و برخی به بازدید گردشگران هم باز هستند. چوگان هم در برخی شهرها با هدف حفظ این میراث بازی و آموزش داده میشود. اگر به ریشههای ورزشهای رزمی در قاره آسیا علاقه دارید، مطلب تاریخچه ورزشهای رزمی در آسیا را هم ببینید.
وسایل مرتبط اگر می‌خواهید آنچه در این مطلب گفتیم را عملی کنید، این وسایل به کارتان می‌آید:
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت می‌کند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شدهاند.
سوالات متداول درباره ورزشهای سنتی ایران
کدام ورزشهای سنتی ایران در یونسکو ثبت شدهاند؟
آیینهای پهلوانی و زورخانهای در ۲۰۱۰ و چوگان (بازی سوارکاری همراه با موسیقی و قصهگویی) در ۲۰۱۷.
ورزش باستانی همان زورخانه است؟
بله؛ «ورزش باستانی» نام رایج ورزش زورخانهای است که با ابزارهایی مثل میل، کباده، سنگ و تخته شنا و همراه با ضرب مرشد انجام میشود.
آیا چوگان همان پولو است؟
چوگان و پولو هر دو بازی سوارکاری با چوب و توپاند و بسیاری از مورخان چوگان ایرانی را از ریشههای پولو میدانند، اما چوگان سنتی ایرانی موسیقی و قصهگویی را هم در بر میگیرد.
پهلوان به چه کسی گفته میشود؟
در فرهنگ ایرانی پهلوان فقط ورزشکار قوی نیست؛ کسی است که قدرتش را با جوانمردی، فروتنی و کمک به دیگران همراه کند.
برای خواندن مطالب بیشتر درباره گذشته ورزش ایران و جهان، بخش تاریخچه، رکوردها و تقابل‌ها ورزش‌کست را دنبال کنید.
