از وقتی کمک‌داور ویدئویی یا همان VAR (مخفف Video Assistant Referee) به فوتبال آمد، هر هفته بحثی تازه درباره‌اش داغ می‌شود: «چرا این صحنه را چک نکردند؟»، «چرا داور به مانیتور نرفت؟». بخش بزرگی از این بحث‌ها به این برمی‌گردد که هدف VAR درست شناخته نشده است. VAR قرار نیست هر تصمیم داوری را بی‌نقص کند؛ قرار است اشتباه‌های آشکار و اثرگذار را اصلاح کند. در این مطلب توضیح می‌دهیم VAR چیست، دقیقاً چه زمانی وارد عمل می‌شود و چه زمانی نه.
خلاصه
- VAR فقط در چهار موقعیت دخالت می‌کند: گل، پنالتی، کارت قرمز مستقیم و اشتباه در هویت بازیکن.
- ملاک دخالت «اشتباه آشکار و واضح» یا «اتفاق جدیِ دیده‌نشده» است، نه هر قضاوت قابل بحث.
- تصمیم نهایی همیشه با داور وسط است.
VAR چیست و از کی وارد فوتبال شد؟
VAR یک داور (یا تیمی از داوران) است که در اتاق بازبینی ویدئویی، بازی را از زوایای مختلف دوربین تماشا می‌کند و در صورت لزوم با داور وسط تماس می‌گیرد. هیئت بین‌المللی فوتبال (IFAB) پس از دوره آزمایشی، در سال ۲۰۱۸ این سیستم را رسماً وارد قوانین بازی کرد و جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه نخستین جام جهانی با VAR بود. امروز بیشتر لیگ‌های معتبر دنیا و رقابتهای بزرگ باشگاهی و ملی از آن استفاده می‌کنند.
چهار موقعیتی که VAR حق دخالت دارد
- گل یا عدم گل: آیا در جریان حمله‌ای که به گل رسید خطایی مثل آفساید، هند یا خطای فنی رخ داده؟ آیا توپ کاملاً از خط عبور کرده یا قبل از گل از زمین خارج شده بود؟
- پنالتی یا عدم پنالتی: هم پنالتی‌های اشتباه گرفته‌شده و هم پنالتی‌های گرفته‌نشده بررسی می‌شوند؛ از جمله اینکه خطا داخل محوطه بوده یا بیرون آن.
- کارت قرمز مستقیم: فقط اخراج مستقیم؛ کارت زرد دوم که به اخراج منجر می‌شود قابل بازبینی نیست.
- اشتباه در هویت: وقتی داور به بازیکن اشتباهی کارت زرد یا قرمز می‌دهد.
هر چیزی خارج از این چهار مورد، مثل یک خطای معمولی وسط زمین، اوت یا کرنر اشتباه یا کارت زرد معمولی، در حیطه VAR نیست.
اصل «اشتباه آشکار و واضح» یعنی چه؟
مهم‌ترین قاعده VAR این جمله است: «حداقل دخالت، حداکثر فایده». داور ویدئویی نمی‌پرسد «آیا من هم همین تصمیم را می‌گرفتم؟»؛ می‌پرسد «آیا تصمیم داور آشکارا اشتباه بوده است؟». اگر صحنه‌ای قابل تفسیر باشد و تصمیم داور هم قابل دفاع باشد، VAR معمولاً دخالت نمی‌کند. به همین دلیل گاهی صحنه‌ای که به نظر بیننده پنالتی است، بازبینی نمی‌شود؛ چون تصمیم داور در محدوده «قضاوت قابل قبول» بوده است.
حالت دوم دخالت، اتفاق جدی دیده‌نشده است؛ مثلاً ضربه آرنجی که پشت سر داور رخ داده و او اصلاً آن را ندیده است.
VAR چگونه کار می‌کند؟ مراحل یک بازبینی
- بررسی (Check): تیم VAR همه صحنه‌های قابل بازبینی را در سکوت چک می‌کند. بیشتر این بررسی‌ها بدون توقف بازی و بدون اینکه تماشاگر متوجه شود تمام می‌شود.
- توصیه به بازبینی: اگر VAR اشتباهی آشکار ببیند، به داور اطلاع می‌دهد. داور با علامت گذاشتن دست روی گوش یعنی «در حال گفت‌وگو با VAR هستم».
- بازبینی کنار زمین (On-Field Review): برای تصمیم‌های قضاوتی مثل شدت خطا، داور به مانیتور کنار زمین می‌رود و خودش صحنه را می‌بیند. علامت رسم مستطیل تلویزیون با دست یعنی بازبینی انجام شده است.
- تصمیم نهایی: داور وسط تصمیم را تأیید یا اصلاح می‌کند.
چرا گاهی داور به مانیتور نمی‌رود؟
بعضی تصمیم‌ها «واقعی» (factual) هستند، نه قضاوتی؛ مثل آفساید، خروج توپ از زمین یا اینکه خطا داخل محوطه بوده یا بیرون. در این موارد پاسخ با تصویر روشن است و داور می‌تواند بدون رفتن به مانیتور، طبق اعلام VAR تصمیم را تغییر دهد. اگر می‌خواهید بدانید آفساید دقیقاً چگونه تشخیص داده می‌شود، مطلب قانون آفساید به زبان ساده را بخوانید.
چه کسانی در اتاق VAR هستند؟
| نقش | وظیفه |
|---|---|
| VAR | داور اصلی اتاق بازبینی؛ صحنه‌ها را بررسی می‌کند و با داور وسط ارتباط دارد. |
| AVAR (دستیار VAR) | هنگام بازبینی یک صحنه، بازی زنده را دنبال می‌کند تا چیزی از دست نرود. |
| اپراتور تکرار (RO) | زوایای دوربین را انتخاب و آماده نمایش می‌کند. |
در رقابتهای بزرگ ممکن است دستیار ویژه آفساید یا داوران بیشتری هم در اتاق حضور داشته باشند.
انتقادها و چالش‌های VAR
- طولانی شدن توقف‌ها: برخی بازبینی‌ها چند دقیقه طول می‌کشد و ریتم بازی و هیجان شادی گل را از بین می‌برد.
- یکسان نبودن قضاوت‌ها: چون آستانه «اشتباه آشکار» تفسیرپذیر است، تصمیم‌ها در بازی‌های مختلف گاهی ناهماهنگ به نظر می‌رسند.
- شفافیت برای تماشاگر: در بسیاری از لیگ‌ها تماشاگر گفت‌وگوی داوران را نمی‌شنود. بعضی رقابت‌ها برای حل این مشکل، اعلام عمومی تصمیم توسط داور را آزمایش کرده‌اند.
با همه این انتقادها، هدف اصلی VAR، یعنی جلوگیری از اشتباه‌های فاحش در صحنه‌های تعیین‌کننده، به‌طور کلی محقق شده است و فناوری‌هایی مثل آفساید نیمه‌خودکار سرعت تصمیم‌گیری را هم بالا برده‌اند.
وسایل مرتبط اگر می‌خواهید آنچه در این مطلب گفتیم را عملی کنید، این وسایل به کارتان می‌آید:
این لینک‌ها همکاری در فروش (افیلیت) هستند: اگر از طریق آن‌ها خرید کنید، ورزش‌کست سهم کوچکی از فروش دریافت می‌کند و قیمت برای شما تغییری نمی‌کند. توصیه‌های این راهنما مستقل از این همکاری نوشته شده‌اند.
سوالات متداول درباره VAR
آیا مربی می‌تواند درخواست بازبینی VAR بدهد؟
در قوانین فوتبال (برخلاف والیبال یا تنیس) مربی یا بازیکن حق درخواست بازبینی ندارد و فقط تیم VAR و داور وسط تصمیم به بازبینی می‌گیرند.
آیا VAR کارت زرد را بررسی می‌کند؟
خیر. فقط کارت قرمز مستقیم و اشتباه در هویت بازیکنی که کارت گرفته، قابل بازبینی است.
VAR تا چه زمانی بعد از یک صحنه می‌تواند دخالت کند؟
تا پیش از شروع مجدد بازی. وقتی بازی دوباره شروع شود، معمولاً تصمیم قبلی دیگر قابل تغییر نیست؛ به جز در موارد خاصی مثل اشتباه در هویت یا رفتار خشونت‌آمیز.
VAR در فوتسال هم هست؟
فوتسال VAR به شکل فوتبال ندارد. فیفا در برخی رقابتهای فوتسال یک سیستم پشتیبانی ویدئویی سادهتر را آزمایش کرده که در آن مربیان میتوانند محدودی درخواست بازبینی داشته باشند.
برای آشنایی با قوانین سایر رشته‌ها، بخش قوانین و آموزش رشته‌ها را ببینید.
